كه مشركان چنين مىكردند و نام خدا را جز همراه با شركا بر زبان نمىراندند ، و اگر نام خدا تنها مىبود دلهاى ايشان مىرميد و مشمئز مىشد ، چنان كه خداوند سبحانه و تعالى گفته است : وَ إِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَ إِذا ذُكِرَ الَّذِينَ مِنْ دُونِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ . « 14 » ولى چنان معلوم مىشود كه اين تفسير با سياق قرآن و با ديگر بصيرتهاى قرآنى / 36 در پيرامون نام خدا مناسب نيست ، پس چون « اسم اللَّه » به معنى كلمهء « اللَّه » و نه مسمّاى آن كه « خداوند سبحانه و تعالى » باشد ، ديگر « بسم اللَّه الرحمن الرحيم » چه معنى مىدهد ؟ آيا يارى خواستن از « خدا » تمام و كامل است يا از كلمهء « خدا » ؟ سبحان اللَّه و تعالى كه يارى خواستن به جز او - هر كه و هر چه باشد - تمام شود ! و صفت « الأعلى » براى ضرورت تسبيح كردن خدا آمده است ، چه او پروردگار ما و او برتر و اعلى است ، و آيا جز ربّ اعلى ديگرى تسبيح مىشود ؟ [ 2 ] چه چيز است كه ما را به تسبيح و تقديس خدا مىخواند ؟ هنگامى كه شخص از برابر چشمان خود پردهء غفلت را كنار مىزند ، و از ارادهء خود حجابهاى انكار را بر مىدارد ، و به آنچه در پيرامون او در ابعاد كاينات وجود دارد نظر مىكند و نجواهاى آنها را مىشنود ، و با آهنگ تسبيحهاى آنها هماهنگ مىشود ، و اشارات حركت آنها را ضبط مىكند . . . در اين صورت به افقهاى معرفت پروردگار خويش منتقل مىشود ، و جز اين نمىتواند كه پروردگار خود را تسبيح گويد . آسمان محافظى را مىبيند كه بر او محيط است ، و زمين نرم و آرامى را كه بر پشت آن قرار گرفته و خود را مسخر و رام او ساخته است ، و گياهان و جانورانى را مشاهده مىكند كه ميان زمين و افقهاى آسمان از نشاط زندگى برخوردارند ، و هر يك از آنها به صورتى جز ديگران آفريده شده است ، ولى همه با هم هماهنگى دارند و چنان است كه گويى ، از ستاره گرفته تا ذره ، و از بزرگترين درخت تا كوچكترين گياه ، و از

--> ( 14 ) - الزمر / 45 .